Superego

Gepubliceerd op 13 juni 2019 door Gevangenenzorg Nederland.

 

Waarom pleegt iemand een misdaad? ‘Geen geweten’, zegt het volk. ‘Gebrekkige gewetensfuncties’, zegt de psycholoog vaak (als één van vele gebreken) in rapporten over terbeschikkinggestelden. Maar hoe kom je aan een gebrekkig geweten en kan daarin nog iets verbeteren? Toen ik zo’n vijftien jaar geleden als psycholoogstagiair in een tbs-kliniek kwam werken vroeg ik de behandelverantwoordelijken of ze daarbij houvast hadden aan een theorie. De meesten hadden niet zo veel op met theorieën.

 

Morele en verstandelijke ontwikkeling

 Eén behandelaar zei: ‘Piaget!’ Volgens deze Zwitserse ontwikkelingspsycholoog, later aangevuld door Kohlberg, hangt de morele ontwikkeling samen met de verstandelijke ontwikkeling. Tot zeven jaar wordt je moraal bepaald door egocentrisme: eerst via angst voor straf (fase één), daarna via streven naar voordeel (twee). Tot veertien jaar wordt je moraal eerst bepaald door externe factoren als het oordeel van de sociale groep (drie) en daarna door regels (vier). Vanaf veertien jaar spelen geïnternaliseerde ethische principes een rol: eerst op basis van gemeenschapszin, democratie en utilitarisme (vijf), daarna op basis van persoonlijke opvattingen over universeel geldende ethische principes (zes). Volgens Kohlberg kwamen de meeste volwassenen niet verder dan fase vier, volgens die behandelaar in de kliniek de meeste tbs’ers tot dan toe niet verder dan twee of drie met foute vrienden. De behandelaar in kwestie genoot in ieder geval het meest respect van de patiënten, al was dat volgens mij ook omdat hij ze als enige consequent met ‘u’ aansprak. Wie geeft zal ontvangen.

Op die manier was hij wellicht eerder de overdrachtelijke vaderfiguur uit de psychoanalytische
theorie van Freud, die als eerste het geweten een belangrijke plaats gaf in de psychologie. Het kind  ontwikkelt geweten als oplossing voor het oedipale conflict, waarbij door identificatie met de vader diens normen- en waardensysteem wordt geïnternaliseerd. Externe controle door de ouders wordt dan  vervangen door interne controle. Freud noemde het geweten Über-Ich of Superego.

 

Extra vaderfiguur

Zo zou je het verschil tussen Freud en Piaget kunnen zien: heb je superego of ben je superego? God was volgens Freud een projectie van het Superego, een extra vaderfiguur die weliswaar niet bestond maar wel een grote rol speelde in de gewetensontwikkeling. Christenen herkennen bij het overtreden van de Goddelijke wet de schuldgevoelens die kinderen voelen ten aanzien van hun ouders, en die  terbeschikkinggestelden hopelijk steeds meer voelen ten aanzien van hun behandelaar. Het voorbeeld dat Hans Barendrecht in zijn column ‘Geweten’ noemt, lijkt op de gelijkenis van de twee zonen uit Mattheüs 21 vers 28 tot 31. ‘Hij ging naar de eerste en zeide: Kind, ga en werk vandaag in de wijngaard. En hij antwoordde en zeide: Ja, heer, maar hij ging niet. Hij ging naar de tweede en sprak evenzo. En deze antwoordde en zeide: Ik wil niet, maar later kreeg hij berouw en ging toch. Wie van de twee heeft de wil van de Vader gedaan?’ Tussen twee haakjes, dit lijkt heel erg op de dilemma’s die Piaget aan zijn jonge proefpersonen voorlegde om
hun gewetensontwikkeling te testen. Er gaat hoop van uit. Wie geweten heeft kan nog wel iets fout doen, maar die kan berouw krijgen en zijn gedrag veranderen. Daarom is Hans al blij met de eerlijkheid van de jongen, al moet de gedragsverandering eigenlijk nog volgen: de afwas heeft hij nog niet gedaan. 

 

Gedragsverandering

De tbs-behandeling is gericht op gedragsverandering: geen ernstige misdaden meer. De  genoemde psychologische theorieën bieden hoop dat dit met gewetensontwikkeling bevorderd wordt. Al blijkt het ontzettend lastig om in volwassenheid nog een fase van Piaget verder te komen, en de vaderlijke overdracht van Freud wordt ook door de wetenschap verguisd. 

 

Tegenwoordig wordt een gebrek aan geweten vaak neurobiologisch verklaard: een kleine amygdala. Uit onderzoek blijkt dat psychopaten daaraan lijden, al is nu juist het punt dat ze daaraan niet ‘lijden’. Geen empathie, geen angst, geen gevoeligheid voor straf of beloning. Een afwijking in het brein, dat klinkt hopeloos. Vroeger was dan ook het idee dat psychopaten door behandeling alleen maar gevaarlijker werden. Maar nu zien we voorzichtig dat behandeling kan werken (bijvoorbeeld via schematherapie), en dat ook het brein via behandeling te omzeilen of veranderen is. Daniel Reisel betoogt in een hoopvolle Ted Talk dat juist herstelrechtelijke interventies – nadenken over slachtofferschap en mogelijk zelfs het ontmoeten van het slachtoffer – voor deze veranderingen kunnen zorgen. De inzet van Gevangenenzorg Nederland voor herstel kan dan ook daadwerkelijk bijdragen aan gedragsverandering, zelfs voor de geweten- en ogenschijnlijk hopelozen. Hand in hand proberen we om ook voor de tbs-doelgroep dit heilswerk beschikbaar te maken. Op hoop van zegen.

'Mens, waar zit je'

Deze column van de hand van Michiel van der Wolf (jurist en psycholoog) verscheen eerder in het jubileumboek van Gevangenenzorg: 'Mens, waar zit je?'. Van der Wolf reageerde hiermee op een column van Hans Barendrecht. 

Van der Wolf is universitair hoofddocent strafrecht en forensische psychiatrie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen. Verder is hij rechter-plaatsvervanger bij de Rechtbank Amsterdam. Hij begon zijn carrière als psycholoog-stagiair in de toenmalige tbs-kliniek De Singel (in de Bijlmer Bajes). In 2012 promoveerde hij in Rotterdam op een proefschrift over de historische achtergronden van actuele knelpunten ten aanzien van tbs, getiteld: Tbs – veroordeeld tot vooroordeel.

 

Terug naar het overzicht
Samen werken aan herstel. Daarom kun je altijd je vragen stellen.

NIEUWSBRIEF

Mis de ingrijpende verhalen van gevangen en hun familieleden niet.
Inschrijven voor de nieuwsbrief